Frida, της Julie Taymor– Το φύλο σε διαρκή αμφισβήτηση

Μέσα από την επεξεργασία της ταινίας Frida, της Julie Taymor, γίνεται μία προσπάθεια καταγραφής και εμβάθυνσης σε πτυχές της προβληματικής των έμφυλων ταυτοτήτων. Σήμερα δεν μπορούμε πλέον να μιλούμε για άνδρες και γυναίκες σα να επρόκειτο για δεδομένες, φυσικές κατηγορίες. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να αγνοήσουμε το σύνολο των ιστορικών, μυθολογικών και φαντασιακών προσλήψεων και αναπαραστάσεων, το δίκτυο των κοινωνικών διαμεσολαβήσεων και των σχέσεων εξουσίας που διαμορφώνουν τις εκάστοτε εννοιολογήσεις γύρω από τα φύλα. Οι καθημερινές χειρονομίες, πράξεις, στάσεις του σώματος, η «υφολογική τυποποίηση» δηλαδή του φύλου καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τους παραπάνω παράγοντες και παίζει πρωταρχικό ρόλο στην εμπέδωσή του . Οι άνθρωποι καλούνται να ταξινομηθούν, να συστοιχηθούν και να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους μέσα από μία σταδιακή διαδικασία εμφυλοποίησης.

Ένα σημαντικό μεθοδολογικό εργαλείο κατανόησης των διαφορετικών τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι βιώνουν και υλοποιούν τις ταυτότητες τους, αισθάνονται και εκδηλώνουν το φύλο τους, αποτελεί η έννοια της μεταμφίεσης. Αυτή επαναπροσδιορίζει τα συμβατικά σχήματα κατανόησης της διαφορετικότητας και μετατρέπει το σώμα σε ανοικτό πεδίο διασταύρωσης και προβολής πολλαπλών εικόνων και μηνυμάτων.Όταν κάποιος “ενδύεται” το φύλο του ως μάσκα,ως ασπίδα προστασίας, καθίσταται σαφέστερη η ρευστότητα των έμφυλων προσδιορισμών. Με την ίδια ευκολία που φοράμε μία μάσκα μπορούμε και να τη βγάλουμε, ή να την αλλάξουμε, να την αναιρέσουμε, να την εμπλουτίσουμε με νέα στοιχεία.

Έτσι η έννοια της μεταμφίεσης είναι έκδηλη στη ζωή και την καλλιτεχνική δουλειά της πρωταγωνίστριας Frida Kahlo, και πιο συγκεκριμένα στο μεγάλο κομμάτι των αυτοπροσωπογραφιών στο οποίο παρουσιάζει εικόνες του εαυτού της. Είναι ένα μέσο για να ανιχνεύσει την υποκειμενικότητά της, τις μνημονικές εγγραφές του τόπου από τον οποίο κατάγεται, τα πολιτικά και κοινωνικά διακυβεύματα του παρόντος στο οποίο ζει και δραστηριοποιείται, τη σχέση του δημόσιου με τον ιδιωτικό χώρο.

Εισαγωγή

Η ταινία Frida είναι μια βιογραφική ταινία, που περιγράφει την ζωή της διάσημης Μεξικανής ζωγράφου, Φρίντα Κάλο, από την παιδική της ηλικία και μέχρι τον θάνατό της. Η αφήγηση επικεντρώνεται στην σχέση της με τον Ντιέγκο Ριβέρα, τον πιο σημαντικό ζωγράφο του Μεξικού, αλλά και στην σχέση της με τον εξόριστο στο Μεξικό Λέον Τρότσκι.  Στην προσέγγιση της η σκηνοθέτης Τζούλι Τέιμορ έδωσε προτεραιότητα στην απεικόνιση του περίπλοκου και πολλές φορές χαοτικού συναισθηματικού τοπίου της ηρωίδας. Απέφυγε το στερεότυπο της «βασανισμένης γυναίκας» και επικεντρώθηκε στην αίσθηση της ζωής, στην αναζήτηση της απόλαυση και της ηδονής, στο πάθος, τα πάθη και τον έρωτα. Όπως δηλώνει η σκηνοθέτης η Φρίντα  «ήταν μια γυναίκα που υπερέβη τον πόνο, όπως υπερέβη και μια πολύ δύσκολη ερωτική σχέση. Είναι η πιο ρομαντική ιστορία που συνάντησα».
Η Salma Hayek δηλώνει για την προσωπικότητα της ηρωίδας που υποδύθηκε: «Σίγουρα η Φρίντα Kάλο υπέφερε μεγάλο σωματικό και ψυχικό πόνο, αλλά το γεγονός ότι τον μετέφερε στον καμβά ήταν μια μορφή εξορκισμού. Tο έκανε με μια πολύ ιδιαίτερη αίσθηση χιούμορ. Δεν τη βλέπω σαν μια σκυθρωπή, λυπημένη γυναίκα και θα σας πω γιατί. Kατ’ αρχάς, κανένας δεν ζωγραφίζει τον τελευταίο του πίνακα, ενώ γνωρίζει ότι πεθαίνει, δίνοντάς του τον τίτλο «Zήτω η ζωή». Σηκωνόταν το πρωί, περνούσε ώρες στολίζοντας τον εαυτό της για να πάει στην αγορά ή για να μείνει σπίτι να ζωγραφίσει. Aυτό το πνεύμα -να σηκώνεσαι και να μεταμορφώνεσαι σε κινητό έργο τέχνης- δεν μπορεί να ανήκει σε μια καταθλιπτική, σκοτεινή προσωπικότητα».
Η Μαγκνταλένα Κάρμεν Φρίντα Κάλο Καλντερόν (Frida Kahlo) γεννήθηκε στο Μεξικό (1907-1954). Υπήρξε  μια απο τις σημαντικότερες γυναίκες- ζωγράφους. Πέρασε μια πολυτάραχη και βασανισμένη ζωή και γι’ αυτήν ενδεικτικοί είναι οι πίνακες της. Zωγράφιζε κυρίως αυτοπροσωπογραφίες και πίνακες μαγικού ρεαλισμού, όπου το πρόσωπο και η ιστορία της -η ιστορία του σώματός της- διαπλέκονται με φανταστικές εικόνες του Mεξικού, αλλά και των HΠA, χώρας που αποκαλούσε «Γκρινγκολάντια».
Στην  ηλικία των έξι ετών η Φρίντα Κάλο έπαθε πολιομυελίτιδα, γεγονός που σημάδεψε την ζωή της αφού της προκάλεσε μια αναπηρία στο πόδι. Το Σεπτέμβριο του 1925 ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα επιδείνωσε την κατάσταση της υγείας της. Τη μοιραία στιγμή η ίδια επέβαινε, μαζί με τον τότε συντροφό της, τον Αλεχάντρο Γκομέζ Αρίας, σε ένα λεωφορείο το οποίο συγκρούστηκε με ένα τραμ. Η Φρίντα Κάλο βρέθηκε μέσα στα συντρίμμια, λουσμένη στο αίμα και τη σκόνη, καρφωμένη πάνω σε μία μεταλλική ράβδο. Είχε πολλαπλά τραύματα στη σπονδυλική στήλη, στα πλευρά, στη λεκάνη και στον αυχένα. Το κάτω μέρος του δεξιού της ποδιού ήταν διαλυμένο κυριολεκτικά, ενώ το υπόλοιπο, σακατεμένο χρόνια πριν από την πολιομυελίτιδα είχε σπάσει σε αρκετά σημεία. Ένα μεταλλικό έλασμα είχε τρυπήσει τον αριστερό γοφό της και είχε βγει από τον κόλπο της, δημιουργώντας μια βαθιά πληγή στην κοιλιά και σβήνοντας κάθε ελπίδα ότι θα μπορέσει κάποτε να αποκτήσει παιδί. Η θεραπεία υπήρξε οδυνηρή και δαπανηρή. Η φυσική της αποκατάσταση περιελάμβανε την καθήλωσή της σε γύψο, ορθοπεδικές ζώνες, έκταση και πολύ συχνά επίπονες πειραματικές εγχειρήσεις. Η θλίψη και μελαγχολία της Φρίντα οφειλόταν στην αναγκαστική απομόνωση και την μοναξιά που προκαλούσε η σωματική της κατάσταση. Διέξοδος στην δύσκολη συνασθηματική κατάσταση αναζήτησε στη ζωγραφική. Μόλις η Φρίντα ήταν σε θέση να περπατήσει ξανά, επισκέφθηκε τον ήδη γνωστό Ντιέγκο Ριβέρα για να της πει την άποψη του για έργα της. Ο Ντιέγκο γοητεύτηκε όχι μόνο από τους εντυπωσιακούς της πίνακες αλλά και από την προσωπικότητα της νεαρής καλλιτέχνιδας, την επιμονή, το πείσμα και την ομορφιά της.
Ο Ντιέγκο Ριβέρα αποτέλεσε μία εξαιρετικά σημαντική παρουσία στη ζωή της σε προσωπικό, πολιτικό και καλλιτεχνικό επίπεδο. Η ζωή τους ήταν ένας μύθος. Χωρίζουν το Νοέμβριο του 1939 και ξανανυμφεύονται το Δεκέμβριο του 1940. Και οι δύο καλλιτέχνες έχουν πολυάριθμες σχέσεις. Η Φρίντα δεν έκρυψε ποτέ την αμφισεξουαλικότητά της, κάτι ανήκουστο για μια συντηρητική κοινωνία όπως αυτή του Μεξικού, το σοσιαλιστικό της υπόβαθρο, τις αμφιβολίες της για όλα όσα οι άλλοι θεωρούσαν δεδομένα. Ο επίσημος κατάλογος των ερωμένων της Frida είναι λαμπρός: ο γλύπτης Noguchi, ο φωτογράφος Nickolas Muray, ο έμπορος τέχνης Julien Levy και ο Leon Trotski.Και οι υποτιθέμενοι: Sergei Eisenstein κατά την περίοδο της παραμονής του στο Μεξικό το 1931, ο Marcel Duchamp στο Παρίσι το 1939. Η Φρίντα των ερωμένων, τιμάται από την παρουσία του Αμερικανού ζωγράφου Georgio O’ Keeffre. Μεταξύ των γνωστών και φίλων: ο Γάλλος σουρεαλιστής Andre Breton, ο Πικάσο κ.ά.

Οι  αποτυχημένες προσπάθειες να γίνει μητέρα, οι πολλαπλές επώδυνες εγχειρήσεις στη σπονδυλική στήλη και στα πόδια της, η σχέση του Ντιέγκο Ριβέρα με την αδελφή της, τα ατυχήματα, οι αρρώστιες υπήρξαν σταθμοί στην ζωή της που σταδιακά την οδήγησαν στην απομόνωση, στον σωματικό και ψυχικό πόνο, που διοχέτευε σε όλους της τους πίνακες. Η γενικότερη πολιτική της αντίληψη και στάση σίγουρα έπαιξε κάποιο ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας της. Η συμμετοχή της στα κοινά και την αριστερά είχε ξεκινήσει από τα σχολικά της χρόνια. Το 1928 είχε γίνει μέρος του ΚΚ Μεξικού (PCM), ένα χρόνο πριν γνωρίσει τον Ριβέρα. Μέσα από αυτή την ένταξη της και κυρίως διαμέσου του Κουβανού εξόριστου Χούλιο Αντόνιο Μέλα και της συντρόφου του Τίνα Μοντότι, της γνωστής φωτογράφου, η Φρίντα γνώρισε τον Ριβέρα. Στην πολιτική της ζωή η Frida πρωτοστάτησε σε διαδηλώσεις εναντίον της αστικής τάξης των φεουδαρχών και του κλήρου του Μεξικό, υπέρ των δικαιωμάτων των Ινδιάνων, της κατανομής της γης στους ακτήμονες. Στα έργα της ­ συχνά άγρια, σκληρά, με έναν πρωτόγονο ρεαλισμό που σοκάρει­, αποτυπώνεται όλο το βάσανο του πόνου και η προσπάθειά της να ανακουφιστεί απ’ αυτόν. Η Κάλο ζωγράφιζε την Κάλο. Η ίδια ήταν ένα από τα αγαπημένα της μοντέλα.

Αυτή η τάση της -το να ζωγραφίζει τον εαυτό της- ήταν μια απεγνωσμένη προσπάθεια αναζήτηση της ταυτότητας της. Για να κρίνει κανείς το αν και κατά πόσο είχε τάσεις ενσωμάτωσης σε αστικές συμβατικότητες, η αν αντίθετα, όπως στην τέχνη της έσπαγε όρια και κανόνες και αμφισβητούσε τις κοινωνικές νόρμες, θα πρέπει να μελετήσει, εκτός από στοιχεία που αφορούν την ίδια την Κάλο ως καλλιτέχνη, άνθρωπο και πολιτική οντότητα, και στοιχεία του χώρου και του χρόνου στον οποίο αναφέρεται και δρα. Θα πρέπει κανείς δηλαδή να κατανοήσει τις συνθήκες που επικρατούσαν στο Μεξικό τις δεκαετίες 1920-1950, ένα Μεξικό που βρισκόταν σε πολιτική αναταραχή και  μια κοινωνία συντηρητική και συνάμα υποκριτική, όπου η γυναίκα γνώριζε ότι βασικά η θέση της ήταν στο σπίτι.

Πέθανε το 1954, στα 47 της χρόνια, χορτασμένη από έρωτα και από ζωή. Και αυτή η δίψα για ζωή ήταν που την κράτησε ως το τέλος, σε μια εποχή που κανείς δεν θα μπορούσε να επιβιώσει για τόσο πολύ έπειτα από ένα ατύχημα σαν το δικό της. Αιτία θανάτου; Άλλοι είπαν για υπερβολική δόση ηρεμιστικού, άλλοι μίλησαν για μια κρυφή βρογχοπνευμονία την οποία ανακάλυψε όταν πλέον ήταν αργά, κάποιοι μίλησαν για το πλήρωμα του χρόνου και για το θάνατο ο οποίος επήλθε φυσιολογικά σε ένα σώμα τόσο κουρασμένο από τις πληγές και τις αλλεπάλληλες επεμβάσεις. Αυτοψία πάντως δεν έγινε. Το σώμα της κάηκε και η τέφρα της βρίσκεται ακόμα και σήμερα στο πατρικό της το οποίο έχει μετατραπεί σε μουσείο, στην πόλη του Μεξικού.

Η ταινία

Ο Ριβέρα και η Φρίντα

Ο Ντιέγκο Ριβέρα είναι το σημαντικότερο πρόσωπο γι’ αυτή και μοιράζεται μαζί του μία μοναδική και ιδιάζουσα σχέση ζωής. Αυτή η αίσθηση είναι σαφής από την πρώτη κιόλας σκηνή όπου ο ένας επιχειρεί να αποπλανήσει τον άλλο. Αργότερα τον παντρεύεται ξέροντας ότι θα υπάρχουν άλλοι άνθρωποι ανάμεσα τους. Μια πολύ δυναμική σκηνή, χαρακτηριστική των εντάσεων αυτής της σχέσης, είναι αυτή όπου η Φρίντα φωνάζει στον άντρα της: «φύγε! φύγε!»,αφού ο Ριβέρα έχει συνάψει ερωτική σχέση με την αδερφή της. Ακολούθως εμφανίζεται στην οθόνη με ένα αντρικό κοστούμι και κόβει τα μαλλιά της. Εκείνη τη στιγμή παίζει ένα ρόλο αρνούμενη τη γυναικεία της υπόσταση και μεταμφιέζεται στο άλλο κομμάτι του εαυτού της, το ανδρικό.

Η Φρίντα και η ζωγραφική

Στην ταινία παρακολουθούμε τη Salma Hayek να ζωγραφίζει τον εαυτό της, να εκθέτει στην ουσία και να αντικειμενοποιεί την ταυτότητα της : την καρδιά της που αιμορραγεί, το παράλληλο εγώ της, την αλήθεια της δικής της ζωής. Χαρακτηριστικός είναι και ο πίνακας οι δύο Φρίντες, που φαίνεται να ζωγραφίζει όταν χωρίζει για ένα μεγάλο διάστημα με τον Rivera. Aπό την μια είναι η Frida που αγάπησε ο Diego, με τα ρούχα της μεξικάνας και την εικόνα του στα χεριά της ,σαν μικρού παιδιού. Από την άλλη η Frida με ευρωπαικό φόρεμα, έχει κόψει με ψαλίδι της αρτηρίες της. Μια αρτηρία πάνω από τα κεφάλια τους τις ενώνει και τις κρατάει ζωντανές.

Ακόμα είναι χαρακτηριστική η σκηνή όπου ζωγραφίζει τον εαυτό της μεταμφιεσμένο σε άνδρα (το 1940 στην πραγματικότητα) καλώντας μας να γίνουμε μάρτυρες στην τραυματική τελετή αποχωρισμού της θηλυκότητάς της: καθισμένη σε μία καρέκλα, μάς κοιτάζει απευθείας στα μάτια και κρατά στα χέρια της ανοιχτό το ψαλίδι με το οποίο αφαίρεσε τα μακριά της μαλλιά της. Αρνούμενη τη θηλυκή της υπόσταση – πηγή πόνου αναζητούσε μία διέξοδο στα συναισθηματικά της αδιέξοδα μετά το χωρισμό της από τον Diego Rivera. Το πορτραίτο του 1940, ένα χρόνο μετά το διπλό πορτρέτο της, αποτέλεσε μία κορυφαία στιγμή στη διαπραγμάτευση της σχέσης της καλλιτέχνιδας με το σώμα και την έμφυλη ταυτότητά του.

Η Φρίντα και οι άλλοι

Ως θεατές, γινόμαστε μάρτυρες και των παράλληλων σχέσεων αυτής της γυναίκας. Την παρακολουθούμε σε μία στιγμή αναζήτησης της ταυτότητας της  στη σκηνή όπου ανταγωνίζεται με άλλους άνδρες στο ποτό και τελικά χορεύει ένα παθιασμένο χορό με την Ashley Judd, που υποδύεται την ιταλίδα φωτογράφο Τίνα Μοντότι. Επίσης τη βλέπουμε να συνάπτει ερωτικές σχέσεις με άλλες γυναίκες κατά τα ταξίδια της στη Νέα Υόρκη και το Παρίσι, καθώς και με τον Τρότσκι. Όλα αυτά τα στοιχεία συνθέτουν το κράμα της αντιφατικής και μοναδικής πραγματικότητας της.

Μεταμφιέσεις – Ταυτότητα σε διαρκή αναζήτηση

Έκδηλη είναι σε όλη την ταινία η σημασία που δίνει η Φρίντα στα ρούχα, ως μέσο με το οποίο ενδύεται ένα ρόλο. Όταν είναι στο σπίτι με τον Ριβέρα αλλά και στα ταξίδια της στο εξωτερικό φορά παραδοσιακά μεξικάνικα φουστάνια με βολάν, το ντύσιμο των Τεχουάνα. Αφενός σκανδαλίζει την κοινωνία σε μια εποχή  που η λαϊκή τέχνη θεωρείτο ξεπεσμός, και αντιμετωπιζόταν με περιφρόνηση. Θέλει να δηλώσει την ανεξαρτησία της και την αποστασιοποίηση της από φεμινιστικές νόρμες. Αφετέρου δημιουργεί Το Εγώ-αντικείμενο που αρέσει στον Ριβέρα. Έτσι, κάθε φορά που βιώνει μια κρίση μαζί του απορρίπτει αυτή τη μεταμφίεση και μαζί όλο το συμβολισμό που φέρει. Επίσης τη βλέπουμε να αμφισβητεί καθορισμένες γυναικείες συμπεριφορές και πρότυπα, όπως στη σκηνή όπου βρίσκεται στη λαϊκή μαζί με τον άντρα της η όταν πίνει μαζί του στο μπαρ. Ακόμα και το σπίτι τους, που αποτελείται από δύο χωριστούς όγκους που συνδέονται με μια γέφυρα, υποδηλώνει αυτή την ανεξαρτησία. Παράλληλα ενσαρκώνει μία γυναίκα που μαγειρεύει, στολίζει τα μαλλιά της με λουλούδια και βιώνει με δραματικό τρόπο και εξαιρετική ευαισθησία την αποβολή του μωρού της.

Αυτές οι παράλληλες πραγματικότητες συνθέτουν το μυστήριο του λυγισμού του φύλου της . Η Φρίντα ορίζει τελικά το φύλο της ξέχωρα από αυτό που οι κοινωνικοί ρυθμιστικοί μηχανισμοί της υποδεικνύουν και μας παρασύρει σε έναν έρωτα με την ίδια τη ζωή.

enfantdelarage

Advertisements

About enfantdelarage

at the roll of a dice, reality rearranges. somewhere far away

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: